Wat is biologisch-dynamische landbouw (BD) ?
Wat betekent BD-landbouw in de praktijk ?
Waarvoor staat het internationaal Demeter-label ?
Hoe onderscheidt Demeter zich in de landbouw?
Hoe onderscheidt Demeter zich in de verwerking?
BD-landbouw in Vlaanderen
BD-landbouw in ontwikkeling
Omschakelen naar biologisch-dynamische landbouw
Verder lezen
Nuttige adressen

Wat is biologisch-dynamische landbouw (BD) ?

De biologisch-dynamische, of kortweg BD-, landbouw is de oudste biologische landbouwbeweging in Europa en ontstond reeds in 1924 in centraal Europa onder impuls van de wetenschapper-filosoof Rudolf Steiner. 80 jaar praktijkervaring heeft de BD-landbouw tot een stevig onderbouwde, kwalitatieve en duurzame teeltmethode gemaakt die wereldwijd wordt toegepast. Ook na de “Europese éénmaking” in de bio-sector (door het ontstaan van de Europese wetgeving voor de biologische landbouw, verwerking en handel tussen 1991 en 1999), is de biologisch-dynamische beweging in Europa een eigen koers blijven varen met het internationale ‘Demeter’-label als extra kwaliteitsgarantie bovenop de Europese bio-standaard. Het voornaamste onderscheid tussen de BD-stroming en de EU genormeerde bio-landbouw is de typische, holistische visie die aan de basis van de BD-landbouw ligt en doorwerkt in heel wat concrete teeltvoorwaarden en teeltmaatregelen die verder gaan dan wat voor de standaard biologische teelt is vereist.

Wat betekent BD-landbouw in de praktijk ?

Biologisch-dynamische boeren streven naar een zoveel mogelijk grondgebonden, divers en zelfregulerend landbouw-bedrijfsorganisme met gesloten kringlopen. Ze besteden veel zorg aan het ondersteunen en harmoniseren van de levensprocessen in bodem, plant en dier. Zo werkt de BD-boer(in) aan een voor zijn/haar bedrijf specifieke ‘bedrijfsindividualiteit’. Die wordt des te krachtiger naarmate de verschillende organen van het geheel van het bedrijf op elkaar zijn afgestemd en elkaar ondersteunen. Uit decennialange ervaring en onderzoeken blijkt de BD-landbouwbedrijfsvoering tot het meest duurzame agro-ecosysteem te leiden met hoogkwalitatieve voedingsmiddelen als resultaat.
Van BD-boeren is doorgaans bekend dat ze kosmische en fijnstoffelijke invloeden benutten via de aanwending van specifieke biologisch-dynamische preparaten en/of door werkzaamheden (zaaien, planten, grondbewerkingen, oogsten) uit te voeren op tijdstippen, afhankelijk van de constellaties van sterren en planeten. Er zijn echter veel meer facetten aan de BD-landbouwpraktijk, waar BD-boeren aandacht aan besteden :
- BD-boeren streven naar een zoveel mogelijk gemengde bedrijfsvoering (groenteteelt, akkerbouw, veehouderij, fruitteelt en zo mogelijk ook natuurbeheer binnen één bedrijfsgeheel). In ruimtelijk overvolle en agrarisch intensieve en gespecialiseerde gebieden zoals Vlaanderen is dat ideaal echter moeilijk te realiseren. Daarom trachten niet-gemengde BD-bedrijven door rechtstreekse uitwisseling van mest, voer en/of stro tussen twee of meer regionale bio- of BD-bedrijven bovenstaand ideaal op een regionaal niveau te benaderen;
- Rundveehouderij (herkauwers) vormt de basis voor de mestvoorziening op het BD-bedrijf; éénmagigen (varkens, pluimvee, …) komen hierin op de tweede plaats;
- BD-boeren besteden veel zorg aan het composteren van mest en plantaardig afval;
- Zij passen een ruime vruchtwisseling toe in akkerbouw en groententeelt met gebruik van groenbemesters en in het bijzonder vlinderbloemigen (klavers, luzerne …);
- BD-boeren streven naar de best mogelijke integratie van hun bedrijf in de plaatselijke ecologische en landschappelijke omstandigheden;
- Zij hebben aandacht voor de levensprocessen en energetische kwaliteiten in bodem, planten, dieren en landschap;
- BD-boeren kiezen voor biologische en biologisch-dynamische veredeling van plant en dier met respect voor hun specifieke eigenheid en houden daarmee rekening in hun keuze van het zaadgoed of de wijze van bevruchting bij het vee;
- BD-boeren werken met behulp van kwalitatieve teeltmaatregelen aan een hoge pruductkwaliteit (afgerijpte producten, volle smaak, lange houdbaarheid, ….);
- De verwerking van biologisch-dynamische grondstoffen gebeurt zonder ingrijpende en sterk kwaliteitsverminderende bewerkingen (homogeniseren, UHT, ….)
- BD-boeren maken vaak werk van vernieuwende socio-economische relaties, zowel binnen als rondom hun bedrijf (landbouwgemeenschappen, klantenkringen, product-abonnementen, landbouw-zorgcombinaties)
Vergelijkende proeven in diverse landen hebben aangetoond dat BD-landbouw tot opmerkelijk goede resultaten leidt op vlak van bodemvruchtbaarheid (o.a. bodemleven), vruchtbaarheid bij het vee en voedingskwaliteit (houdbaarheid, smaak, coherente levenskrachten, lichtuitstraling …).
De BD-beweging stelt ook fundamentele kwalitatieve vragen op vlak van veevoeding (krachtvoergiften, afrijping van voedergewassen, bedrijfseigenheid), bemesting (bijv. het effect van rechtstreekse bemesting van planten met dierlijke producten zoals bloedmeel, beendermeel, verenmeel, …), veredeling (in vitro vermeerdering, hybridisatie, ingrijpen op cel-niveau, …), voedingskwaliteit (effect van diepvriezen, magnetron, …) en loopt daarin meestal vooruit op de biologische landbouwbeweging.

Waarvoor staat het internationaal Demeter-label ?
In Europa voldoen BD-landbouwbedrijven in eerste instantie aan de Europese wetgeving voor de biologische landbouw. Daar bovenop respecteren zij de internationale “Guidelines for Bio-Dynamic agriculture, processing and trade” die recht geven op het voeren van het DEMETER-label. Deze voorwaarden zijn voor Nederland en Vlaanderen vertaald in het “DEMETER-handboek”. De BD teelt-, verwerkings- en handelsvoorwaarden zijn blijvend in ontwikkeling en verschillen niet enkel qua inhoud, maar ook qua vorm van de Europese bio-wetgeving. Ze beperken zich namelijk niet tot pure normen (geboden en verboden), maar geven ook richtlijnen en intenties weer :
- Het norm-niveau geeft de harde extra-voorwaarden aan die moeten gehaald worden om een DEMETER-licentie te kunnen voeren. Ze lopen vaak vooruit op de geleidelijke evolutie in de EU-wetgeving.
- Het niveau van de richtlijnen geeft de streefdoelen aan die horen bij een BD-bedrijfsvoering, doch niet op elk bedrijf allemaal gehaald kunnen worden. Regelmatig schuiven er richtlijnen geheel of gedeeltelijk door naar het normniveau. Elke BD-boer(in) dient een aantal bij zijn/haar bedrijf passende richtlijnen te kiezen en die verder te ontwikkelen; deze ontwikkeling wordt door de DEMETER Licentie Commissie getoetst bij het toekennen van de licentie.
- Het niveau van de intenties verwoordt de visies en grondhoudingen die voor het betreffende onderdeel of aspect van de bedrijfsvoering bij de biologisch-dynamische aanpak horen. Elke BD-boer(in) wordt expliciet uitgenodigd om actief met deze intenties aan de slag te gaan, ze te onderzoeken en ze op zijn/haar manier in de bedrijfsvoering te integreren.
Het “DEMETER-handboek” is bijgevolg geen minimum-norm waar men als BD-boer(in) tegenaan kan leunen, maar stimuleert een blijvende ontwikkeling. Die ontwikkeling wordt tevens ondersteunend door diverse projecten met en voor de aangesloten BD-boeren waarbij onderlinge uitwisseling en stimulering centraal staan : bedrijfscoaching, intervisiegroepen en onderlinge bedrijfsbezoeken.
Het DEMETER-label draagt de naam van de Griekse godin van de aarde en de vruchtbaarheid. Als symbool hiervan draagt zij op afbeeldingen graanhalmen in haar hand.
Het DEMETER-logo kent sinds enkele jaren een nieuwe vormgeving in kleur :

Gebruik van de biologisch-dynamische preparaten
> Alle percelen dienen minimaal éénmaal per jaar te worden behandeld met de spuitpreparaten.
> Alle mest dient te worden behandeld met de compostpreparaten.

Dierhouderij
> Maximaal 2GVE/ha. Met dien verstande dat de bemestingsnorm voor plantaardige produktie van 112kgN/ha niet mag worden overschreden.
> Alle stallen dienen te worden ingestrooid met biologisch stro of gelijk-aardig materiaal (in potstallen mag vanaf een gebruik van 2,5kg/GVE/dag worden aangevuld met gangbaar stro).
> Onthoornen van vee is niet toegestaan.
> Koetrainers zijn niet toegestaan.
> Kalveren dienen na de eerste week in groepen te worden gehuisvest.
> Mestvarkens dienen afkomstig te zijn uit eigen zeugenhouderij. Voor hele kleine mesterijen (<20 mestvarkens per jaar) wordt een uitzondering gemaakt.
> Per 100 leghennen dienen 3 hanen aanwezig te zijn in een toom kippen.
> Snavelbranden of toucheren van snavels is niet toegestaan.
> Leghennen dienen te beschikken over een zandbad in de binnenruimte.

Diervoeding
> Een veehouderijbedrijf dient voor 80% te voorzien in de eigen voerbehoefte (geiten 70%, varkens en pluimvee 50%).
> Aanvoer van gangbare voedermiddelen is niet toegestaan (tot december 2003 kan ontheffing worden gegeven voor enkele grondstoffen).
> Koeien, schapen, geiten en paarden dienen minimaal 3kg/GVE/dag aan hooi te krijgen. (Indien nodig kan dit worden vervangen door voordroogkuil van gras, gemaaid na aanvang van de bloei.)
> Kalveren, (geit)lammeren en veulens dienen minimaal de eerste 14 dagen bedrijfseigen melk te krijgen.
> Pluimvee dient minimaal 30% van het voer te krijgen in de vorm van uitgestrooide, hele granen.

Fokkerij en Demeter-vleesafzet
> Fok- en gebruiksvee moet minimaal twee jaar op een Demeter-bedrijf zijn gehouden om als Demeter-gebruiksvee te kunnen worden vermarkt.
> Vee van biologische oorsprong moet minimaal tweederde van het leven op een Demeter-bedrijf zijn gehouden om het vlees als Demeter te kunnen vermarkten.
> Vermarkting van vlees onder Demeter-merk van dieren van gangbare oorsprong is niet mogelijk.

Samenvatting van de Demeter-normen voor de landbouw, situatie 2003.
Dit overzicht dient ter informatie. Hieraan kunnen geen rechten worden ontleend.

Hoe onderscheidt Demeter zich in de verwerking?

Algemeen
> Producten bestaan voor minimaal 95% uit biologische ingrediënten.
> Minimaal 90% van de ingrediënten is van Demeter-kwaliteit.
> Biologische en Demeter-productie (en natuurlijk gangbare productie) moeten strikt worden gescheiden. Er mag geen vermenging plaatsvinden. Tussentijds moet worden gereinigd.
> Het is niet toegestaan biologische ingrediënten te gebruiken, indien Demeter-ingrediënten beschikbaar zijn.
> Voor cosmetica gelden aparte Demeter-normen.
> Er zijn normen voor bestrijding van ongedierte.

Hulpstoffen
> Hulpstoffen mogen alleen worden gebruikt indien ze niet kunnen worden gemist en onschadelijk zijn. Er is een lijst opgesteld van toegestane stoffen. Andere stoffen zijn niet toegestaan.

- Aromatiseren met natuurlijke aroma’s om een smaak voor te wenden is niet toegestaan. Alleen met behulp van kruiden, specerijen of pure extracten kunnen producten op smaak worden gebracht.
- Gistextracten zijn niet toegestaan.
- Carrageen als bindmiddel is niet toegestaan.
- Toegevoegde enzymen mogen niet chemisch zijn geconserveerd.
- Zout mag geen anti-klontermiddelen bevatten.
- Gebruik van ascorbinezuur als anti-oxidant is niet toegestaan.
- Gebruik van salpeterzuur en lysozym bij het kaasmaken is niet toegestaan.
- Kleuren van kaas met behulp van lactoflavine of betacaroteen is niet toegestaan.
- Gebruik van natronloog bij het inmaken van olijven is niet toegestaan.
- Pindavet en palmvet zijn uitsluitend toegestaan om in te bakken (deep-frying).

Bewerkingen
> Bewerkingen mogen alleen worden uitgevoerd indien ze niet kunnen worden gemist en de levenskracht van de producten optimaal behouden blijft.
- Melk mag niet worden gehomogeniseerd.
- Karnemelk mag uitsluitend worden geproduceerd als bijproduct van boterbereiding.
- Gebruik van ethyleen-gas in opslagruimten voor het conserveren van groenten is niet toegestaan.
- Vriesdrogen is niet toegestaan.
- Gebakken brood en banket mogen niet worden ingevroren.

Samenvatting van de Demeter-normen voor de verwerking, situatie 2003.
Dit overzicht dient ter informatie. Hieraan kunnen geen rechten worden ontleend.

BD-landbouw in Vlaanderen

In Vlaanderen zijn er ± 10 BD-land- en tuinouwbedrijven (2003). De opvolging en ondersteuning van de Vlaamse BD-bedrijven en de toekenning van het Demeter-label gebeuren vanuit de Nederlandse BD-vereniging te Driebergen. Voor meer informatie over BD-landbouw kan je terecht bij de coordinator Demeter-licentiezaken van de Nederlandse BD-vereniging (zie Nuttige adressen) of bij één van de bestaande Vlaamse BD-bedrijven. De lijst van de Vlaamse BD- bedrijven is te verkrijgen bij vzw Landwijzer.

BD-landbouw in ontwikkeling

Biologisch-dynamische landbouw is ontwikkelingslandbouw. Dat betekent dat de BD-boer(in) met zijn/haar bedrijf samen op weg gaat als zich steeds verder ontwikkelende individualiteiten. Ook de BD-teeltmethode in z’n geheel staat niet stil. In het verleden werden de BD- preparaten, de zaaikalender of andere typische BD-teelttechnieken soms receptmatig toegepast. Tegenwoordig is de eigen verbinding daarmee van de individuele BD-boer van steeds groter belang. De ontwikkeling van de eigen intuïtie of het leren aanvoelen van energieën van bodem, planten en dieren worden steeds meer geoefend. BD-boeren gaan ook steeds bewuster vragen stellen, keuzes maken en zich verbinden met hun bedrijf. Aansluitend daarop stimuleert de BD-vereniging in Nederland en Vlaanderen het gesprek en de uitwisseling tussen BD-boeren rond hun visie, hun intenties en hun ervaringen. De projecten “BD-coaching”, “BD-intervisie” en “Boerenbezoeken” ondersteunen zo via individuele bedrijfscoaches en intervisiegroepen ontwikkelingsprocessen op de Nederlandse en Vlaamse BD-bedrijven. Uitgangspunt hierbij is : “Als de boer(in) evolueert, evolueert het bedrijf mee”. Ook in Vlaanderen komen BD-boeren samen in een intervisiegroep om gezamenlijk deze ontwikkelingsdynamiek levend te houden.

Omschakelen naar biologisch-dynamische landbouw

Biologische boeren die de omschakeling naar BD-landbouw overwegen, vinden meer informatie in de brochure “Biologisch-dynamische landbouw, een stap verder – blijvend in ontwikkeling – voorbij de materie”, uitgegeven in het kader van het Biotheek-project (bestellen).
Tevens kunnen aspirant DEMETER-licentiehouders bij wijze van kennismaking lid worden van de Nederlandse BD-vereniging (die ook bevoegd is voor Vlaanderen) en alle informatie ontvangen die naar de DEMETER-licentiehouders wordt gezonden. Dit noemt men het “uitgebreid lidmaatschap”. Het adres van de BD-vereniging is te vinden onder ‘Nuttige adressen’.

Verder lezen

>Lijst Vlaamse BD-bedrijven
> bestellen: ga hier naar de vragenpagina, en vermeld in het vakje: "Uw vraag": Gelieve mij de lijst van de Vlaamse BD-bedrijven toe te zenden.
> Biologisch-dynamische landbouw,
een stap verder – blijvend in ontwikkeling – voorbij de materie:
Infobrochure voor Bio-boeren; uitgegeven door de Biotheek – Vlaanderen
bestellen
> Biologisch-dynamische landbouw, voor boeren die verder willen
Brochure voor omschakelende boeren met achtergronden van de BD-landbouw en behandeling van de verschillende bedrijfstakken, teeltmaatregelen en toepassingen. Een uitgave van de Nederlandse BD-vereniging. (bestellen bij de NL BD-vereniging / adres : zie verderop)
> Gezonde voeding, gezonde aarde Wat is biologisch-dynamisch?
V/d Meulen & Kalf ISBN 90-6038-311-7 Uitgeverij Vrij Geestesleven Geeft op een vlot leesbare manier en vanuit diverse invalshoeken zicht op de praktijk en achtergronden van de biologisch-dynamische landbouw en distributie in Nederland (in 1990). (bestellen via de boekhandel)
> Anders omgaan met de aarde: BD-landbouw voor nu en later
Willy Schilthuis - ISBN 90-6238-499-4 Uitgeverij Christofoor Beknopte maar diepgaande schets van de geschiedenis, de praktijk en de achtergrond van de BD-landbouw. (bestellen via de boekhandel)
> Landbouw in Gemeenschap
> bestellen: ga hier naar de vragenpagina, en vermeld in het vakje: "Uw vraag": Gelieve mij de tekst 'Landbouw in Gemeenschap' toe te zenden.
Uitgave van Landwijzer. Verslag van een studiedag met Manfred Klett rond samenwerken in de landbouw gezien vanuit de brede achtergronden van de biologisch-dynamische landbouw. bestellen
> Kosmos-agenda
Jaarlijkse uitgave van Hesperia, Rotterdam BD-zaai- en werkkalender met constellaties en aanwijzingen volgens de decennia-lange ervaringen van Maria Thun. (bestellen bij Hesperia / adres : zie verderop)
> Dynamisch Perspectief - Tijdschrift
Ledenblad van de Nederlandse BD-vereniging : geeft een beeld van de ontwikkelingen in de BD-landbouw in Nederland en Vlaanderen, en houdt inhoudelijk de vinger aan de pols. Proefnummer aanvragen is mogelijk (adres BD-vereniging : zie verderop)
> Vruchtbare Aarde - Tijdschrift
Biedt nauw bij de BD-landbouw aansluitend een brede kijk op ontwikkelingen op het vlak van landbouw, voedingskwaliteit, landschap en cultuur. Proefnummer aanvragen is mogelijk. (adres Stichting Vruchtbare Aarde : zie verderop)

Nuttige adressen

BD-vereniging Ledenblad “Dynamisch Perspectief” / Boekenservice
Postbus 236 Uitgebreid lidmaatschap voor aspirant-licentiehouders
NL - 3970 AE Driebergen Toekenning DEMETER-licenties in Vlaanderen
Tel.: 00 31 343 531 740 (ma-vr: 9-13u)
Fax : 00 31 343 516 943
e-mail : info@demeter-bd.nl
website : www.demeter-bd.nl

Stichting Vruchtbare Aarde Tijdschrift “Vruchtbare Aarde”
WG Plein 380
NL - 1054 SG Amsterdam
Tel & Fax : 00 31 20 689 84 68 (14-17u)

Uitgeverij Hesperia “Kosmos-agenda”
Postbus 27131
NL – 3003 LC Rotterdam
Tel : 00 31 10 466 66 56
Belgisch Reknr. : 000-1592508-59

Louis Bolk Instituut Onderzoek BD-landbouw en –voeding
Hoofdstraat 24 Uitgebreide publicatielijst
NL – 3972 LA Driebergen
Tel : 00 31 343 52 38 60 - Fax : 00 31 343 51 56 11
e-mail : info@louisbolk.nl
website : www.louisbolk.nl

Coen ter Berg BD-bedrijfsadvies en –begeleiding,
Bedrijfsontwikkeling biologische & BD-landbouw sectorgericht én globaal
Buurtsteeg 8 Subsidie mogelijk via BELBIOR
NL – 8373 EN Blankenham
Tel : 00 31 527 29 22 36 - Fax : 00 31 527 29 22 53
GSM : 00 31 6 55 34 29 52