Drie generaties boerinnen van De Witte Beek
Op een zonnige ochtend, omgeven door het geluid van kippen en schapen, het ruisen van de beek en de geuren van een bloeiend boerenland, zitten Jen, Anne en Maya samen aan tafel. Drie vrouwen, drie generaties, samen één verhaal.
Een plek die iets doet
Er hangt iets in de lucht op De Witte Beek dat moeilijk onder woorden te brengen valt. Voor Maya, de jongste van de drie, is De Witte Beek in de eerste plaats een open plek waar mensen binnenkomen om tot rust te komen, waar diversiteit ruimte krijgt, van meerjarige gewassen tot bloesemende fruitbomen en dichte hagen. "Een plek in beweging," zegt ze. "Een plek met veel leven."
Voor Anne draait het om verbinding. Verbinding met de grond, met de oogsters die elke week langskomen, met mensen die voorbijwandelen. "Wij zijn de verbinding tussen de aarde en de lucht," zegt ze, "en dat klinkt misschien zweverig, maar zo voelt het ook echt." Deze plek staat voor haar in het teken van groei en veerkracht, niet louter de economische groei, maar de diepe, trage groei van mensen en gewassen samen.
Jen, de grondlegster van deze CSA-boerderij, somt met een zachte glimlach op wat ze heeft genoteerd: Schoonheid. Lekker. Samenwerking. Leren. Kwaliteit. En Rust. "Rust vind ik heel belangrijk," zegt ze. "We hebben allemaal dingen meegemaakt in ons leven die soms heel pittig zijn. Dit is echt een plaats om terug tot rust te kunnen komen." En dan volgt opeens nog: "Oh ja, en de Joy, natuurlijk."
Thuiskomen op een plek waar je nog nooit bent geweest
Jen begon vijftien jaar geleden op een lege akker. Biologisch boeren was in die tijd in Vlaanderen nog behoorlijk onbekend en een vrouw die alleen, zonder man aan haar zijde, een bedrijf opbouwde, was al helemaal een uitzondering. Ze had bovendien geen landbouwachtergrond. “Mijn ouders waren abstracte denkers, romantici. Ik was concreet. En van kleins af aan was er een fascinatie voor groenten, voor het leven dat uit de grond opschiet.”
Ze reisde veel en op haar vijftigste vond ze, als Amerikaanse, in België eindelijk een plek waar haar landbouwverhaal kon wortelen. Vanuit haar eigen moestuin, via de beroepsopleiding bij Landwijzer, tot een definitieve carrièrewissel die haar naar De Witte Beek bracht: het was een kronkelend pad dat achteraf zo logisch lijkt. “Ken je dat zinnetje in een lied van John Denver, Coming home to a place he’'d never been before. Dat is het gevoel dat ik heb in de landbouw."
Starten op latere leeftijd bracht ook een bewuste keuze: stevig mechaniseren. "Op mijn vijftigste was het voor mij overduidelijk dat ik geen hectare met mijn handen ging bewerken." En zo is mechaniseren soms het meest vrouwelijke wat je kan doen in de landbouw.
De overdracht als kunstwerk
Het opvolgverhaal van De Witte Beek is er geen van een document met handtekeningen, maar van een langzaam gegroeide vertrouwensrelatie. Jen zocht geen opvolger via een vacature, dat voelde niet goed aan. Een bedrijfsovername is geen kwestie van functievereisten, maar van klikken. "Een beetje zoals een liefdesrelatie," zegt ze. "Dat heeft gewoon tijd nodig."
Anne begon als stagiaire, bleef als freelancer, bouwde langzaam haar aandeel op. “Na drie jaar vroeg ik zelf om het teeltplan over te nemen omdat ik voelde dat ik er klaar voor was. Er was tijd, en dat gevoel van oké, wat kan en wil ik hier betekenen, dat heeft zich organisch kunnen ontwikkelen in elk onderdeel van de boerderij. Zo was ook de keuze voor een gelijkwaardig loon, vanaf het begin, een principieel punt. Geen junior-seniorverhaal, geen hiërarchie. Gelijk. Dat is de enige manier."
Maar organisch groeien vraagt ook iets wat niet altijd voorhanden is: tijd. Nu en dan volgt het leven geen netjes uitgestippeld plan. Uit urgentie verscheen er vorig jaar alsnog een vacature voor een derde boer of boerin. Niet het gehoopte ideale parcours, maar eentje dat wel leidde naar Maya.
“Ik zat nog in mijn opleiding bij Landwijzer, op het moment dat de vacature verscheen. Eigenlijk is dat te vroeg. En toch ook weer niet.” Ze kent de uitdagingen van opvolging vinden in de landbouw, ze ziet het overal om zich heen, plekken die niemand overneemt, kennis die verloren gaat. "Ik zie zoveel voordelen aan instappen in een bestaand bedrijf. Je kunt voortbouwen op iets waar al zo veel geëxperimenteerd en uitgetest is."
Zorg als ruggengraat
Zorg is op De Witte Beek geen vaag concept maar een dagelijkse praktijk. Zorg voor de bodem, voor de gewassen, voor de oogsters, voor elkaar. Maar ook: zorg voor jezelf.
Anne verwoordt helder hoe ze op een bepaald moment telde hoeveel gratis uren er gewerkt waren, en besefte dat dat niet houdbaar was. "En toen zei ik gewoon: Ik vind dat ik niet genoeg verdien. En ik verdiende ook echt niet genoeg." Die openheid, naar elkaar en naar de oogsters, was een moment van daadkracht én zelfzorg.
Ook Jens keuze om slim na te denken over hoe ze haar lichaam kon ontlasten, past hierin. "Waarom zou ik het niet gemakkelijker doen? Voor 80 euro heb ik een driehoek aan een machine laten zetten om vlot aan en af te kunnen pikken zonder van mijn tractor te moeten afstappen. Dat is een no-brainer."
Anne en Jen kiezen ook al een aantal jaar voor externe begeleiding van hun samenwerking. De impact daarvan bij het verkennen van delicate elementen in een samenwerking is groot. "Je werkt aan dingen die je onmogelijk zelf kunt bereiken," zegt Anne. “Het vraagt kwetsbaarheid, en kwetsbaarheid vraagt kracht. Maar als je er klaar voor bent, maakt het je sterker.”
Landwijzer en het leren dat blijft
Alle drie volg(d)en ze de beroepsopleiding bij Landwijzer, op verschillende momenten, in verschillende levensfasen. En alle drie spreken ze erover met dezelfde warmte: "Het netwerk, de praktijkgerichtheid, het bezoeken van andere bedrijven, je krijgt echt heel veel." Maar het gaat ook over de ruimte die er gemaakt wordt voor de persoon, voor wie je bent naast wat je weet.”
Voor Jen was het de kans om "die boerin die altijd al in mij zat, de ruimte te geven om zich te ontwikkelen." Anne herinnert zich haar eerste lente: "Na jaren van afstomping kon ik plots opnieuw ruiken, kijken, voelen. En toen was ik gewoon opeens de lente." Voor Maya geeft de opleiding de mogelijkheid om gericht te leren, aanvullend op wat De Witte Beek al heeft. Ze leert dagelijks van Jen en Anne, en brengt zelf nieuwe kennis mee terug.
Het vrouwelijke, zonder stereotypes
Als vrouw in de landbouw, het wordt het thema dat rond de tafel de meeste wrijving oproept en de meeste nuance vraagt.
Jen beschouwt zichzelf niet als een typisch vrouwelijke ondernemer. Ze heeft zich altijd staande gehouden in een wereld die haar regelmatig niet écht zag. Ze herinnert zich de eerste keren dat ze naar een tractorhandelaar stapte, “Tractor Man, met zijn intimiderende uitstraling”. Of het feit dat jonge bezoekers haar corrigeren wanneer ze zichzelf voorstelt als de boer. Neen, jij bent de boerin. “De volgende keer dacht ik mijn lesje geleerd te hebben en zei ik ‘Hallo, ik ben de boerin.’ Hun reactie? ‘Waar is de boer?’ Het is jammer dat we in het Nederlands onderscheid maken, het Engelse 'farmer' is op dat vlak een stuk eenvoudiger, want we zijn finaal allemaal boeren."
Anne staat stil bij soorten vrouwelijkheid: “Het vrouwelijke in de landbouw mag niet herleid worden tot zacht zijn, groene zorg doen, feestjes organiseren. Dat is stereotypisch." Het gaat over eigenschappen die we historisch aan vrouwen hebben gekoppeld, maar die niet exclusief vrouwelijk zijn en die de samenleving als geheel nodig heeft. Zorg, verbinding, aandacht voor het geheel.”
Wat als een rode draad loopt door hun verhalen: boerinnen praten gemakkelijker over grenzen, over vermoeidheid, over wat ze nodig hebben. Iets wat bij veel mannelijke collega's nog een grotere drempel lijkt. Of het daadwerkelijk een vrouwelijk kenmerk is of gewoon een generationeel of cultureel verschil, daarover zijn ze het niet eens. Het taalvraagstuk is al even complex. Boer of boerin? Met punt of zonder? Het inclusieve versus het zichtbare. Iedereen maakt een keuze, en elke keuze heeft haar eigen reden. “Wat telt”, zegt Jen, “is de overtuiging erachter”.
Bureau met onbetaalbaar uitzicht voor de boerinnen van CSA De Witte Beek
Naast en na elkaar
Jen nadert haar pensioen, maar doet in de toekomst misschien nog dingen "als familielid," zegt ze met een lach. Maya weet nog niet precies wat de toekomst brengt: "Eind september volgt een evaluatiemoment en van daaruit een nieuwe stap." Ze brengt dingen binnen die Jen en Anne niet meer zien "omdat je er soms te dicht op zit" en leert tegelijk zoveel van vijftien jaar opgebouwde kennis. Anne staat in het midden: van de drie generaties, van het bedrijf, van haar eigen parcours. "Hier denk ik elke dag: ik mag gaan werken en mijn bureau heeft het schoonste uitzicht van de hele wereld. Dat is onbetaalbaar."
CSA De Witte Beek maakt deel uit van de Herpendalvallei, een samenwerking van zes biologische boeren in de regio. Zowel Jen, Anne als Maya volg(d)en de beroepsopleiding biologische en biodynamische landbouw, professionele vorming voor wie wil starten in de biologische landbouw.